In 1943 en 1944 bevond zich in en naast park Zorgvliet in Den Haag een opleidingscentrum van de Duitse geheime dienst, bestempeld als een ‘geheime Reichssache’.

Op bevel van de hoge nazileider Himmler werden in 1942 door de buitenlandse politieke en economische inlichtingendienst van de Sicherheitsdienst enkele scholen opgericht. Deze scholen waren bedoeld om vooral niet-Duitse burgers op te leiden in spionage, radiotelegrafie en sabotage. Na hun opleiding zouden deze burgers worden ingezet in geheime operaties van Nazi-Duitsland in vijandelijk gebied en neutrale landen.

Ook in Nederland moest een school komen, en in Den Haag werd een ideale locatie gevonden waar de school goed verborgen kon worden. Grote delen van de stad waren immers vanwege de aanleg van de Atlantikwall ontruimd, afgebroken en versperd. In het voor militaire doelen afgesloten gebied tussen Den Haag en Scheveningen werd in het ommuurde park Zorgvliet en een aantal ernaast liggende villa’s vanaf begin 1943 begonnen met het inrichten van de school.

Tussen mei 1943 en augustus 1944 werden op ‘spionageschool Zorgvliet’, ook bekend als ‘A-Schule West’ of ‘Seehof’, enkele honderden leerlingen opgeleid. Individueel of in kleine groepen kregen Nederlanders, Belgen, Fransen en Duitsers een opleiding in spionage, radiotelegrafie en sabotage. Een groot aantal Italianen werd in opeenvolgende groepen opgeleid en daarnaast verbleven er voortdurend grote groepen mannen uit Noord-Afrika en het Midden-Oosten. Ook enkele Zwitsers, een Ier en zelfs een Amerikaan bezochten de school.

De lesprogramma’s bestonden uit radiotelegrafie, radiotechniek, inlichtingenwerving, kaartlezen en vermommingslessen. De leerlingen leerden ook vechtsporten en paardrijden, en sommigen kregen les in motor- en autorijden, waaronder in auto’s met het stuur aan de rechterkant. Zij werden geïnstrueerd in het schieten met verschillende, voornamelijk Britse wapens. Ook de meeste springstoffen waarmee tijdens de korte sabotagetrainingen werd geoefend, waren van Britse oorsprong. Veel van deze wapens en explosieven waren tijdens het ‘Englandspiel’ boven Nederland gedropt.

De opleiding op ‘A-Schule West’ werd vanuit Berlijn aangestuurd door een scholings- en inzetbureau van de sabotagegroep van ‘Amt VI’, de buitenlandse inlichtingenorganisatie van de Sicherheitsdienst. Veel van de aan dit bureau toegewezen instructeurs waren SS’ers met frontervaring. In hun trainingen op de scholen simuleerden zij situaties die waren gebaseerd op gevechten tegen partizanen in Rusland en op de Balkan. De belangrijkste basis voor de trainingen werd echter gevormd door kennis die was verkregen uit ondervragingen van in Frankrijk, Noorwegen, Polen en vooral in Nederland tijdens het Englandspiel opgepakte vijandelijke agenten. Hun opleiding op Britse spionage- en sabotagescholen, evenals de gespecialiseerde inzet van Britse commando’s met hun sabotageacties achter de linies in Noord-Afrika werd nauwkeurig bestudeerd.

Het hoofd van het scholings- en inzetbureau werkte op basis daarvan trainingsprogramma’s uit voor het opleidingscentrum ‘Friedenthal’ bij Berlijn en de twee andere scholen: ‘A-Schule West’ in Den Haag en ‘A-Schule Südost’ in Servië. Regelmatig reisde hij vanuit Berlin-Friedenthal naar Den Haag, waar hij met hulp van Gestapo-leider Schreieder probeerde meer te weten te komen over de Britse agentenopleidingen van de in Haaren vastzittende ‘Englandspiel-agenten’. Tegelijkertijd gaf hij op de Zorgvliet-opleiding veel van de opgedane kennis door in zijn lessen over spionage- en sabotagetechnieken. Uit de verhoorverslagen van overal in Europa opgepakte agenten werden de Britse opleidingsmethoden steeds duidelijker, waardoor de trainingsmodellen voortdurend konden worden aangescherpt met nieuwe informatie die per telex en koerier werd aangeleverd.

De duur van de verschillende trainingen varieerde van enkele weken tot meerdere maanden. Een klein aantal leerlingen werd klassikaal of individueel opgeleid in radiotelegrafie. Deze trainingen duurden drie tot zes maanden, waarin de leerling-agent niet alleen werd opgeleid in het verzenden en ontvangen van gecodeerde radioberichten, maar ook voldoende radiotechniek leerde om reparaties uit te voeren of zelf een zendapparaat te bouwen.

De meesten leerlingen werden in groepsverband in korte trainingen van twee tot vier weken geïnstrueerd in sabotage- en guerrillamethodes. Zij leerden te improviseren met kleine, zelfgemaakte bommen en het verbergen daarvan: zogenaamde boobytraps, die pas afgingen na activatie, bijvoorbeeld bij het starten van een auto of het openen van een deur of bureaulade.

Voor het zwaardere werk met springstoffen werd in theorielessen behandeld hoe bij het selecteren van doelen, zoals elektriciteitscentrales, machines in fabrieken of spoorbruggen, een zo groot mogelijke schade kon worden aangericht. Regelmatig gingen groepen leerlingen op excursie naar de haven van Rotterdam, waar zij in voorbereidende observaties leerden de juiste doelen te bepalen en welke soort en hoeveelheid springstof daarvoor het meest geschikt was. Binnen het afgesloten schoolterrein van park Zorgvliet werd geëxperimenteerd met allerlei Britse explosieven en tijdsvertragingen. De effecten hiervan op baksteen, hout, beton en staal werden uitgebreid bestudeerd. Ook kwam materiaal van Duits fabricaat aan bod, zoals gepantserd staal doorborende ‘holle ladingen’ en Italiaanse magneetbommen voor onder water.

Voor het inrichten en faciliteren van een in alle opzichten goed functionerend opleidingscentrum leek geld nauwelijks een rol te spelen. De totale bouwkosten, inclusief een buitenzwembad en een garage voor de eigen voertuigen van de school, bedroegen enkele tonnen. Omgerekend naar de huidige tijd komt dit neer op meerdere miljoenen euro’s. Er werden geavanceerde schietbanen aangelegd en een luxe ‘herenkamer’ ingericht, voorzien van kostbare betimmering, stoffering en meubilair. Andere uitgaven betroffen onder meer onderhouds- en loonkosten, levensmiddelen en technische apparatuur. Facturen in de archieven tonen voor tienduizenden guldens aan leveringen van onder meer schijnwerpers, boilers, koelkasten en een telefooncentrale.

Veel van de kosten werden, op bevel uit Berlijn, voorgeschoten door het bureau van de Befehlshaber der Sicherheitspolizei und des SD (BdS), waaronder de school administratief viel. Het budget dat periodiek door Rauter en het Reichskommissariat aan de BdS werd toegewezen, werd betaald uit de bezettingskosten die door de Nederlandse staat moesten worden afgedragen. Dit budget was onvoldoende om de vaak geheime activiteiten van de BdS, zoals de betaling van infiltranten of de financiering van de spionageschool, te bekostigen. De BdS vulde de tekorten aan met middelen uit geheime fondsen. Op basis van in het Bundesarchiv in Berlin-Lichterfelde aangetroffen documenten wordt in het boek over de spionageschool gereconstrueerd waar deze duistere geldstromen grotendeels vandaan kwamen.

Op basis van alle verhoorverslagen van bij de school betrokken personen die in Nederlandse en buitenlandse archieven zijn teruggevonden, kan het aantal opgeleide agenten worden geschat. In totaal zijn tussen mei 1943 en de sluiting van de school eind augustus 1944 naar schatting 200 tot 250 leerlingen opgeleid tot radiotelegrafist en/of sabotageagent.

Op het van de buitenwereld afgesloten schoolterrein bevonden zich gemiddeld zo’n honderd personen: leerlingen, instructeurs, leidinggevenden, administratief medewerkers, keuken- en huishoudelijk personeel en personeel met chauffeurs-, koeriers- en bewakingstaken. Ten slotte woonden er in een barak in het park een aantal politieke gevangenen die hielpen bij graaf- en opruimwerkzaamheden op het terrein.

De verschillen tussen de leerlingen waren groot, niet alleen vanwege hun verschillende nationaliteiten. Naast een groot aantal fanatieke nazi’s en opportunisten behoorde een gedeelte van de leerlingen tot de groep ‘gedwongenen’. Zo werden enkele islamitische vrijwilligers uit het Legion Freies Arabien, vanwege muiterij aan het Oostfront, op de school geplaatst. Na een opleiding konden zij zichzelf zuiveren door een gevaarlijke sabotagemissie in vijandelijk gebied uit te voeren.

Ook de meeste Nederlandse leerlingen hadden iets goed te maken met Duitsland. Het ging hoofdzakelijk om NSB’ers die hadden gestolen van de Wehrmacht, of bijvoorbeeld om twee Duitsgezinde politiefunctionarissen die van corruptie werden beschuldigd. Er werden zelfs twee ter dood veroordeelde Nederlandse verzetsstrijders op de school opgeleid. Zij konden hun leven terugverdienen door als spion voor Duitsland te gaan werken. Bij deze laatste twee bleef argwaan bestaan: als voormalige vijanden van Duitsland die waren overgelopen, waren zij immers slechts voor de helft betrouwbaar. Na de oorlog werden zij opnieuw gewantrouwd, ditmaal als ‘goede’ Nederlanders.